İnsan göründüyündən çox, görünməyəndir, zahirdəkindən çox, batindəkidir. Zahirdəki, biçimdəki sonlu, ölümlü – insanın mahiyyətindən aşağı gerçək mövcudluqdur.
Batindəki, mənadakı, əbədilikdəki, kamillikdəki – insanın mahiyyətidir.
İnsanın mövcudluğu həmişə ruhani olmasa da, mahiyyəti həmişə ruhanidir.
İnsanın mövcudluğu, adi gerçəkliyi onun mahiyyətinə bərabər deyil. Bu səbəbdən də insan ziddiyyətlidir.
Mahiyyət ruhanidir, buna görə də insan ölməzdir. İnsanın ruhani mənası əbədidir. Çünki həmin mənada Mütləq yaşayır.
Düşüncə ölmür, duyğu ölmür, həqiqət, ədalət, qüdsiyyət, kamilləşmə, təmizlənmə ehtirası, məhəbbət, yaradıcılıq, gözəllik duyğusu, xeyirə heyrət, şərə nifrət, xalqsevərlik, bəşərsevərlik, müqəddəslik, dostluq, həmdəmlik, aşiqlik, analıq, qadınlıq qüdsiyyəti, söz hikməti, qeyrət, müdriklik, fədakarlıq ölmür. Ölən onların gerçəklikdə aşkara çıxan ayrı-ayrı nümunələri, hadisələri olur.
Əslində insanı başqa canlılardan fərqləndirən nə varsa, əbədidir.
Yalnız əbədi olan insanidir.
Bədən, onun tələbləri, hərcayi duyğular, həvəslər, arzular – ölümlüdür. Yanlışlıq, zəiflik, zəlillik, yalan, qəddarlıq, şəhvanilik, yırtıcılıq, naşılıq, kin-küdurət… insanın mahiyyəti yox, əlamətidir.
Mahiyyət sonsuzluğa, əlamət keçiciliyə; mahiyyət əbədiliyə, əlamət ölümə; mahiyyət kamilliyə, əlamət qeyri-kamilliyə; mahiyyət bütövlüyə, əlamət natamlığa can atır.
Həqiqət Mahiyyət kimi Mütləqdir.
Həyatda, gerçəklikdə, əlamətdə o, öz nisbi cəhətləriylə aşkara çıxır.
Həyatdakı həqiqilik həqiqəti tam ifadə etmir.
Gerçəklikdə həqiqət nisbi mənada meydana çıxır.
Həqiqət – insan idrakının mahiyyətini ifadə edən, əbədi, sonsuz, kamil bir keyfiyyətdir.
Gerçəklikdə, reallıqda, imkanda təzahür edən həqiqilik isə həmin mahiyyətin qeyri-kamil, ölümlü, sonlu əksidir.
Mənəviyyat – mahiyyət etibari ilə insanın zəiflikləri, naqislikləri üzərində qələbəsi deməkdir. Bu mahiyyət Mütləqə yaxınlaşan kamil şəxsiyyət tələb edir.
Həyatda isə adətən, mənəvilik Mütləq səviyyənin nisbi təzahürü kimi təsdiq olunur.
İnsan sevinci, insan kədəri, insan ümidi, insan səcdəsi, insan qayğısı, insan ülfəti, insan istəyi, insan aqibəti gerçəklikdə həmişə özünün qeyri-kamil, qeyri-bütöv əksini tapır.
Onlar mahiyyət kimi daha ali, daha ülvi, daha kamildirlər. Sevinən insan – sevinci tam ifadə etmir. Sevinc mahiyyət kimi sonsuzdur, gerçəklik kimi, fərdi sevinc kimi sonludur. Həyatdakı kədər müəyyən vaxtda yaranan, yaşayan və yox olan duyğudur.
Mahiyyətcə isə o, əbədidir, bitməzdir.
Ümid ümidlidən, xeyir xeyirlidən, böyüklük böyükdən, sənət sənətkardan, gənclik gənclərdən, ləyaqət ləyaqətlidən artıqdır.
Mahiyyət ruhanidir. Bu səbəbdən də maddiyyat insanın mahiyyəti ola bilməz. Maddiyyatda cismaniliyə ruhanilik yeni məna gətirir.
Üz ölümlüdür, ancaq üzdə əks olunan ruhani məna ölümsüzdür. Bədən ölümlüdür, ancaq bədəndə yaşayan mənəvilik ölümsüzdür. Şəhərlər, səltənətlər, ixtiralar, cihazlar ölümlüdür, ancaq onlarda həkk olunan idraki qüdrət ölümsüzdür, kamildir, sonsuzdur. Daş, rəng, səs sonludur, ancaq onlarda aşkara şıxan ruhanilik sonsuzdur.
Zəhmət sonludur, keçicidir, qeyri-kamildir, ancaq onun ruhanilik mahiyyəti əbədidir.
Qadir görünəndir – qüdrət görünməzdir, qabil görünəndir – qabiliyyət görünməzdir, sadiq görünəndir – sədaqət görünməzdir. Görünməz əbədidir – görünən sonludur. Görünməzlik – insan ilə başqa canlılar arasındakı fərqi aşkara çıxarır.
İnsan xaricə, zahirə, göz görənə pərçimlənmir – daxili mənaya yüksəlir, üzə çıxanda, təzahür edəndə dayanmır – mahiyyətə varır, şöhrətlidə dayanmır – ölümsüzlüyə varır.
Hadisə həmişə nisbidir, mahiyyət həmişə Mütləqdir.
Əməl nisbidir – Amal Mütləqdir, yolçu nisbidir – yol Mütləqdir, izhar nisbidir – məna Mütləqdir, aşiq nisbidir – eşq Mütləqdir, ömür nisbidir – həyat Mütləqdir.
Ruhani mahiyyət Mütləq olduğundan bədənə sığmır, dünyaya sığmır, mövcudluğa sığmır.
Bədənə sığmır və ona ruhani ləyaqət verir. Ancaq nisbi Mütləq ola bilmir, bu səbəbdən də bədən Mütləqin yükünü çəkə bilmir, sarsılır. Ruhani mahiyyət dünyaya sığmır, buna görə də dünyanın bir vəziyyətdə qalmasına yol vermir, onu özündən yüksəyə qalxmağa, özündən böyük olmağa vadar edir.
Ruhani mahiyyət adi mövcudluğa sığmır və bu səbəbdən də özünü həmin mahiyyətə həsr edən və özüylə döyüş vasitəsi ilə müqəddəsləşən ülvilər yaradır. Həmin ülvilər bəsit gerçəklikdən imtina edir, mahiyyətə qovuşmaq bəxtiyarlığına yüksəlirlər. Ruhani mahiyyət adi sözə sığmır, ali sözdə aşkara çıxır, ülvi səsdə, ahəngdə təzahür edir.
İnsan arzuda, niyyətdə, idealda mövcudluğunu mahiyyətinə bərabər görmək istəyir.
İnsan daim özünə çatmaq istəyir, heç vaxt tam özü olmur.
İnsan ömürdən artıqdır, çünki ömür insan mahiyyətini aşkara çıxara bilmir.
İnsan əməldən artıqdır, çünki heç bir əməl insani mahiyyəti tam aşkara çıxara bilmir.
İnsan zamandan artıqdır, çünki heç bir zaman insan mahiyyətini tam aşkara çıxarmır.
İnsan məkandan artıqdır, çünki heç bir məkan insan mahiyyətini tam aşkara çıxarmır.
İnsan həyatdan artıqdır, çünki heç bir həyat insan mahiyyətini tam aşkara çıxarmır.
İnsan doğuluşdan və ölümdən artıqdır, çünki ruha bərabərdir.
